Ons verhaal over justitie en autisme
Als je zijn vrijheid afneemt, neem dan ook zijn handicap
Wij zijn de ouders van een volwassen zoon met autisme en een hoog-gemiddelde begaafdheid. Hij riskeert internering wegens “belaging” van iemand die jarenlang zijn vertrouwenspersoon was. Naar aanleiding van Wereldautismedag willen wij delen hoe onbekendheid met autisme binnen hulpverlening, politie en justitie situaties verergert in plaats van oplost. Justitie dreigt hem in internering te duwen, terwijl hij zelf geen uitweg meer ziet.
Ongeveer 1% van de bevolking heeft ASS. Bij geïnterneerden ligt dit percentage vermoedelijk rond de 15%. Zij horen daar niet thuis en krijgen geen aangepaste zorg. De gevangenisomgeving – onvoorspelbaar en overprikkelend – versterkt net hun kwetsbaarheden (sociale interactie, communicatieproblemen, en overprikkeling). Dit leidt tot angst, woede, wantrouwen, zelfbeschadiging en verhoogd slachtofferschap. Gepaste medische en psychiatrische ondersteuning ontbreekt vaak.
Gebrek aan inzicht
Autisme is niet altijd zichtbaar. Hoe intelligenter iemand is, hoe minder de handicap opvalt, maar dat betekent niet dat zij alles begrijpen. Een politieagente reageerde: “Hij kon het toch goed uitleggen” en “hij is meerderjarig.” Dat illustreert het gebrek aan inzicht.
Dagelijkse handelingen die voor anderen vanzelfsprekend zijn, vragen van mensen met autisme enorme inspanningen (voor hen 90% hersenwerking, voor ons 10%): zelf een afspraak maken bij de psychiater, in de gevangenis zelf bezoek aanvragen, initiatief nemen. Dit veroorzaakt stress en onzekerheid.
Mensen met autisme hebben nood aan duidelijke, consistente en letterlijke communicatie. Tegenstrijdigheden leiden tot verwarring en paniek: mondelinge afspraken die niet overeenkomen met schriftelijke beslissingen, wisselende verklaringen en interpretaties bij (politie)verhoren, of advocaten die zich laten vervangen, zonder dit vooraf expliciet te melden.
Hoofd- en bijzaak
Er is een probleem met centrale coherentie: Ze hebben moeite om de samenhang te zien van verschillende gebeurtenissen en er de juiste betekenis aan te geven. Ze maken geen onderscheid tussen hoofd- en bijzaak. Kleine fouten of onduidelijkheden in een dossier kunnen alles blokkeren. Onze zoon probeert dan zelf verduidelijking te zoeken (van alle details) bij alle betrokkenen, wat echter verkeerd geïnterpreteerd wordt. Voor hem gaat het om correctheid, niet om lastigvallen.
Niet nagekomen afspraken zijn bijzonder ingrijpend. Beloftes die niet worden gehouden of een beloofd gesprek dat uitblijft, veroorzaken onbegrip en wantrouwen. Mensen met autisme hebben bovendien een sterk rechtvaardigheidsgevoel: ze zijn eerlijk en verwachten dat ook van anderen.
Plannen en organiseren is moeilijk, voorspelbaarheid is essentieel. Onverwachte veranderingen – zoals een andere hulpverlener of de onbepaalde termijn van voorlopige hechtenis – leiden tot angst en blokkering. Door de opeenvolging van politiecontacten, gerechtelijke procedures en detentie is onze zoon volledig vastgelopen. Hij vertrouwt niemand meer en trekt zich terug.
Toerekeningsvatbaar
Als ouders worden wij nauwelijks betrokken, ondanks onze kennis en bezorgdheid. Hij is immers meerderjarig en niet onbekwaam verklaard. Tegelijkertijd weigert onze zoon vaak hulp omdat hij denkt alles zelf te moeten kunnen. Dit maakt de situatie nog complexer.
In een eerste psychiatrisch verslag werd hij toerekeningsvatbaar geacht, maar hij begrijpt zijn veroordeling niet. Hij zag zijn gedrag niet als belaging (ik achtervolg toch niet, ik bel gewoon aan de deur). In een tweede onderzoek wordt gesproken over psychose: een gevolg van de opeenvolgende - voor hem niet te begrijpen - gebeurtenissen.
De mallemolen van een op zichzelf draaiend justitieel apparaat zorgde ervoor dat hij in een neerwaartse spiraal terechtkwam. Geen duidelijke communicatie, geen bemiddeling toen hij erom vroeg, geen duidelijke antwoorden op zijn verwarde vragen. Er waren enkel opeenvolgende interventies die zijn hoofd “vol” staken en zijn wantrouwen voor iedereen vergrootten. Nochtans had het slachtoffer dat oorspronkelijk klacht indiende gezegd dat ze niet wilde dat hij in de gevangenis terechtkwam.
Voorstellen
In andere landen bestaan er alternatieven. In Noorwegen en Zweden wordt een proces stilgelegd bij psychose en volgt eerst behandeling. In het Verenigd Koninkrijk worden mensen met autisme bijgestaan door specialisten tijdens rechtsprocedures.
Wij pleiten voor:
- verplichte bijstand van een autisme-deskundige (vertrouwenspersoon) bij verhoren en gerechtelijke stappen
- Gerichte opleiding over autisme voor politie, magistratuur en hulpverlening.
- geen detentie of internering zonder aangepast begeleidingsprogramma
Tenslotte: de overheid zou ook eens moeten nadenken over het elektronisch toezicht binnen vier muren, ook in voorarrest. Zelfs in de gevangenis is er – om reden van menselijkheid - recht op een buitenwandeling.
